Daabaco Boggan | Print

Waxa magaalada stockholm ee dalka Sweden ka furmey isniintii la soo dhaafey shir weyne caalami ah oo looga hadlayey xasuuqa loo geysto bulsho rayid ah sida ay inooga warbixisey Ikraam cali,aniga waxaan rabaa in qoraalkan kaga faaloodo arimo dhowr ah oo shirkan qusaysa ayna haboon tahay in uu fahmo qof walba oo Soomaali ah si uu ulla socdo marxalada siyaasadeed oo dunida maanta ay ku sugan tahay.Qoraalkan waxaan rabaa in aan isku deyo in aan ka jawaabo su´aalahan soo socda

• 1- Yaa ka danbeeyay ama ka timid fikirka ah in shirkan la qabto?
• 2- Hadafka laga lahaa muxuu ahaa?
• 3- Maxaase ka soo baxay ?

Inta aan su´aalahan aan ka jawaabin ayaan waxaan rabi lahaa in aan akhristayaasha la socodsiiyo cida shirka lagu casuumey iyo cida aan laga casuumin.Waxaa shirka lagu casuumey wafdi ka socdey ku dhawaad 50 dal iyo tobaneeyo madaxweynayaal iyo ra`isalwasaarayaal oo intooda badan ka socdeen wadamada yurubta bari ,isra`il , iyo afrika oo laga casuumey madaxweynaha Rwanda waxaa kaloo martiqaad loo fidiyey madaxweynaha Eastimor, waxaa ka loo laga casumey dad kale oo1000 qofood ku dhawaa , isuguna jirey siyaasiyiin , diblomasiyiin , aqoonyahano iyo hey,ado ama ururo madaxbanaan oo u dooda xaquuqda bani`aadanka .Waxaase shirka aan laga casuumin maamulka Falastiin, madaxda ama dad matalaya shacabka Sheshaan oo sida aad la socotaan Ruushka si aad ah u gumaado iyo Kurdida oo xaquuqdooda lagu tunto wadamo badan oo Bariga dhaxe ka tirsan sidaTurkiya. Waxaase la casuumey wadamadii gumaadka iyo tacadiga u geysta dadka rayidka ah sida Israìil ,Ruushka iyo Turkiya,waxaa kaloo meesha laga casuumin oo ka maqnaa wadamada carabta iyo dunida muslimka inteeda kale. Hadaba maxay arintaas ku dhacdey madaamaa shirku uu ahaa shir caalami ah sida magaca shirka ku xusnaa (International Forum 2004-Preveting Genocide)?. Sababta ay arintan ku dhacdey waxaad ka fahmi doontaan jawaabta aan ka bixiyo sedexda su`aalood oo aan kor ku soo xusay.

Sida ay qortey wargeyska maalinlaha ah ee ka soo baxa wadanka Sweden (dagens Nyheter) ,fikrada in shir noocan ah la qabto waxaa ka danbeeyey nin Yahuudi ah oo professor ah oo si aad ah ugu takhasusey dhibaatooyinkii iyo xasuuqii loo geestey yahuuda dagaalkii labaad ee aduunka ninkaas oo magaciisa la yiraahaahdo professor Yahuda Bauer. Ninkan oo ku dooda in halista ugu weyn ee dadka yahuuda soo food saartey qarnigan uu yahay muslimiinta khaas ahaan kuwa asal raaca ah. Dowlada Sweden markey ogolaatey fikradan iyo in wadankeeda lagu qabto shirkan ayaa waxaa dhacdey in ay casuunto dowlado badan oo ay ka mid tahay dowlada Isra,il.

Dowlada Israìl sharuud ayey ku xirtey ka soo qayb galkeeda sharuudaas oo ah in shirka aan looga doodin arimo quseeya Bariga dhaxe.Waxa ay u diideen in arimahaas laga hadlo wey iska cadahay oo hadii arintaa laga doodo iyaga ayaa ku soo bixi lahaa eedeysanayaal. Marka ma ogolaan karaan, sababtoo ah yahuuda waa in iyaga ay noqdaan mar walba dadka la dulmiyo oo dhibaateysan ,caalamkana khaas ahaan kan reer galbeedkana waa in ay ka dhaadhiciyaan qadiyadaas .

waxaa nasiib xumo noqotey in dowlada Sweden ay ka ogolaatey dowladada Isra`il codsigii uga yimid.Sidaa darteed shirka laguma casuumin wafdi ka socda Falastiiniyiinta,waxayna dowlada Sweden garatey in Sheeshaan iyo Kurdida arimahoodana laga hadlin laguna casuumin wafdi dadkaa ka socda si loo qanciyo wadamada Ruushka iyo Turkida oo dowlada Sweden xiriir dhow la leh.Arimahan ayaa waxey shirka ka dhigeen mid qiimihiisa hoos u dhigta, madaama loo ogolaadey in shirka ka hadlaan wadamadii xasuuqa geysanayey isla markaana loo diido in ay ka soo qayb galaan shirka ummadaha dhibaatada iyo xasuuqa lagu hayo.

Ujeedadada shirka laga lahaa sida dowlada Sweden sheegeen wuxuu ahaa in dunida la xasuusiyo xasuuqyadii dunida ka dhacey si looga hortago in kuwo kale aaney u dhicin mustaqbalka islamarkaana ay ka soo baxan xeerar iyo sharciyo cusub kuwaasoo lagu kordhinayo xeerarkii iyo sharciyadii qaramada midoowey ee soo baxay 9 disember 1948 ku waaso la dhaqan geliyey 1951 oo ay saxiixeen 130 wadan inkastoo sharciyadaas aan noqon kuwo wax ku ool madaama 1951 kadib ummado badan lagu xasuuqay dunida oo welina ay sii socoto xasuuqii.Hase ahaate shirkan dad kale ayaa ka lahaa ujeedo kale, gaar ahaan aqoon yahano iyo siyaasiyiin yuhuud ah oo rabey in caalamka qaas ahaan kuwa reer galbeedka u soo bandhigaan muuqaal ah in yahuuda tahay ummad hore loo dulmey islamarkaana hada ku soo food leh naceyb iyo dulmi hor leh oo kaga imaanaya dhinaca muslimiinta ,waxaa tas u daliil ah arimihii shirka dhexdiisa ka dhacey. Ragii ka socdey maamulka dowlada sweden waxay suxufiyiinta u sheegeen in shirkan looga doodi doonin arimaha bariga dhaxe waxaase la yaab noqotey markuu shirka ka hadlayey sarkaalkii ka socdey dowlada isra ´il ka Nimrod Barken wuxuu qudbadiisa si aad ugu dacaayadeeyey muslimiinta aduunka asagoo ku eedeeyey in faafiyaan naceyb ka dhan ah ummada yahuuda ah islamarkaana ay rabaan in dunida ka tittiraan ummadda yahuuda ah. Sidoo kale markuu hadlayey professor Yahuda Bauer oo ka mid ahaa qabanqaabiyaha shirka wuxuu mislimiinta ku tilmaamey in ay yihiin Khatarta cusub oo caalamka soo food saartey qaas ahaan ummada yahuuda iyo dunida ilbaxa ah (saan filayo asaga oo ulla jeedey ummada reer galbeedka) khatartaas uu yiri waa mid mudan in aad looga foojignaado islamarkaana laga hortago.Madaama leysku ogaa in bariga dhaxe laga hadlin hadana labadii nin ee yahuuda markii ay fursad u heleen in ay hadlaan hadalkooda inta badan wuxuu quseyey islaamka iyo wadamada carabta kuwaasoo dad matala aan laga casuumin shirka . Qaar kamid ah suxufiyiinta Swedhishka ayaa waxay weediiyeen wasiirka isku dubaridka dowlada sweden Pär Nuder sababta ay ku dhacdey in labadaa qofood ay ka hadlaan arimo quseya bariga dhaxe, madaama la yiri shirkan bariga dhaxe lagama hadli karo Pär Nuder wuxuu ku jawaabey ”qof shaqsi ah wuxuu ku hadlayo nama quseyso ee anaga waxaa diidaneyn in meesha ka dhacdo dood furan oo arimaha bariga dhaxe ku saabsan”. Sidey doonto ha ahaatee nimankii yahuuda ahaa fakarkooda wey soo gudbiyeen waana arin yahuuda ku caan ah oo markasta oo shir caalami ah leysku gu yimaado waa in si uun qadiyadooda u muujiyaan. Sidaan aniga qabana sababta ugu weyn ee shirkaan loo qabtey ayaaba ahayd in qolo lagu muujiyaa kuwo kalana ceebo loogu yeelaa .

Shirka oo maanta oo arbaca ah bishuna ay tahay (28-01-2004) la soo gabagabeeyey waxaa laga soo saarey bayaan ka kooban 7 xeer waxaana ugu muhiimsan sida aniga ila tahay xeerka 1aad iyo kan 3aad .Xeerka 1aad wuxuu sheegayaa hadaan soo gaabiyo “in la sameeyo qaab ama hab lagu garan karo meelaha khatar xasuuq ka iman karta si looga hortago “ xeerka 3aadna wuxuu qorayaas “ in qof ama koox ku kacda ama geysata xusuuq (genocide) in la horkeeno maxkamad iyo in la daryeelo ,hoyna loo dhiso dadka ka badbaada xasuuqa” ,inkastoo la magacaabin maxkamada la saari doono mida ay tahay, sababta arintaa keenteyna waa iyada oo maxkamada caalamiga (International criminal court,icc) aynaan ka mid ahayn dowlada badan oo kamid ah mareekanka (usa) ,isra ìl ,shiinaha iyo ruushka . Wadamada saxiixey tiradooda waa 58 wadan ,qofkii rabaa in uu aqriso bayaanka oo idil iyo wadamada saxiixey wuxuu ka heli karaa www.preventgenocide.org . Waxaa kaloo shirkan ra,yi soo jeediyey xoghayaha guud ee qaramada midoowey Kofi Annan oo yiri waxaan isku dayi doonaa in qaramada midoobey ay dhisto gudi joogta ah oo indha indheeya waxa dunida ka socda si looga hor tago meelaha la moodayo in ay khatar gumaad ah ka iman karto. Waxaa shirkan lagu tilmaamey in hada dunida ay jiraan 13 wadan oo qarka u saaran in uu ka dhaco xasuuq loo geysto dadka rayadka ah wadamadaas oo dhibco la kala siiyey sida khatarta u kala badan tahay , 6 dhibcood ayaa la siiyey wadamada kala ah (Suudaan,Burma,Burundi,Rwanda iyo Kongo-kinshasha) Wadamadaana 4 dhibcood ayaa la siiyey (Shiinaha, Aljeria ,Ugandha iyo Soomaaliya) .wadamadana 3 dhibcood la siiyeyna (Afganistan,Irak,Pakistan iyo Ethiopia).

Waxaase shirka lagu soo carabaabin wadamo badan oo dunida ka tirsan oo xasuuq joogta ah ka jiraan sida shacabka Falastiin, isla maanta oo aan faalladan qorayo ayaa lagu diley Gaza 13 qof oo falastiiniin ah,sidoo kale lagama hadlin ummada sida aadka ah u dhibaateysan oo xasuuqa joogtada ah loo geysto iyaga oo qabow iyo gaajo u sii dheertahay waa shacabka muslimka ah ee reer Sheshaan. Waxaa iska cad in wadamada Ruushka iyo Isra `il si loo maqsuudiyo aanan looga hadlin shirkan arimaha shacab reer Falastiin iyo reer Sheshaan.Waxaase wax lala yaaba ah shir loogu magacdarey shir caalami ah in sidaas ummadihii dunida ku noolaa loo kala sooco oo xaqiiqda iyo dhibaatada caalamka maanta ka jira looga hadlin. Waxaa isweediin mudan ma awoodaan wadamo carab ama muslimiin ah in ay abaabulaan shir noocan oo kala ah iyaga oo ku casuuma Kofi Anaan , madax muslimiin iyo afrikaan ah oo aynaan casuumin dowlado yurub ka socda, shirkaasna ugu yeeraan shir caalami ah oo xeerarka shirkaa ka soo baxa la horgeeyo qaramada midoowey?. Aniga ahaan ilama aha in ay sameyn karaan maxaa yeelay kalsoonidii ayaanba jirin,waana arin laga naxo lagana xumaado.

Dunida dad tiro yar ayaa maamulkeeda wada maxaa yeelay waa dad soo jeeda ,kuwo kalena iyagoo tiro badan ayey hurdaan ama aan dhaho suuxtin ayey ku jiraan oo aan la socon waxa dunida ka dhacayo. Wadamada carabta gedigood waxaa maanta ka taliya niman keligood taliyaal ah oo ummadii ayeey caburiyaan islamarkaana u diideen dadka aqoonta leh in aqoontooda qoraal iyo hadalba ku soo bandhigaan, ummadna marka aqoonta laga dilo loona diido in fakarkooda soo bandhigaan, waxaa qasab ah in dunida inteeda kale ay ka harayaan.UNDP qoraal ay soo saartey ayey waxey ku sheegtey in wadamada carabta bugaagta laga daabaco ay aad u yaryihiin, hey,ada waxay sheegtey in sanadkii tagey ay isugeyn wadamada carabta ay daabaceen ama turjumeen (1,1 boqolkiiba ) bugaagta dunida ka soo baxdey,halka hal wadan oo yurub sida Gariiga uu daabacey (5,3 boqolkii) buugta dunida ka soo baxdey. Carabta tiro ahaan waxay ku dhaw yihiin (300 malyan ) halka Wadanka Gariiga dadka ku nool lagu qiyaaso (11 malyan).Macna waxa weeye Gariig bugagta laga daabaco wuxuu 5 mar ka badan yahay gedi ahaan wadamada carabta bugaagta ay daabacaan.Hadaba ummad aan wax qorin waxna aqrin ummad kale oo aqoonta ku tartanta magaari karaan?.

Gunaanadkii waxaa dhihi lahaa dowladaha muslimka sababta shirka sweden ka dhacey looga casuumin waxay tahay malaha weli ma gaarin biseel siyaasadeed iyo mid dadnimo oo ay ku muteestaan in shirar noocaan oo kale lagu casuumo ileyn Lax walba walba halkee is dhigtaa lagu gooracaa.

Ilyas Mohamud Hussein
Ilyas_mh@hotmail.com