Rajo Weyn iyo Halgan Adag:
Xaaladda Soomaalida hadda hortaal
Afyare Cabdi Cilmi
qormooyinka@hotmail.com
Waa nasiibdarro weyn in ay maanta aayatiinka
ummadda Soomaaliyeed ku hardamayaan laba kooxood oo kala daran.
Kooxda hore waa koox la qabsatay dowlad
la'aanta. Waxay u badan yihiin kuwo godobeysan. Waxayna magac, maamuus iyo
weliba maal badan ku qabaan sida hadda xaalku yahay. Ma doonayaan in isbaddel
macno leh uu dhaco. Waa kooxda xarunta ka samaystay Muqdisho. Waxaa kooxdan
hadda cudud u ah Maxamed Qanyare, Muuse Suudi, Barre Hiiraale, Yuusuf Indhacadde
iyo Cismaan Caato. Waxaa af iyo waji u ah Shariif Xasan iyo Cumar Xaashi.
Kooxda labaad, xagga godobta, waa la mid kuwa
hore. Waxay laftoodu ku soo baxeen xaaladda dagaal ee dalka ka jirta. Waa koox
ay indho-tirtay sidii ay awood u heli lahaayeen. Waxay xarun ka samaysteen
Jowhar. Kooxdan labaad waxay si bareer ah u dooneysaa inay inta hartay dalka
hoos-geeyaan Itoobiya iyo Kenya oo Soomaaliya cadow u ah. Waxaa xoog u ah
Cabdullaahi Yuusuf iyo Maxamed Dheere (Hoggaamiyaha Ruuxiga ah ee garabka Jowhar).
Cali Maxamed Geedi ayaase ka soo horreeya oo waji u ah.
Labada kooxoodba waxay duullaan ku yihiin
aayatiinka iyo jiritaanka Soomaalida. Waxay ka soo horjeedaan himilada ummadda
Soomaaliyeed ee ah inay midnimo iyo sharaf ugu noolaato Geeska Afrika. Waxay si
toos ah iyo si dadbanba ugu adeegayaan cadowga doonaya inuu ummadda xididdadeeda
dhaqan iyo diimeedba siibo.
Aragtideyda, qof macquul ahi ma ahan inuu
labadan kooxood u danqado ama uu kala doorto.
Haddaba, maxaa xal ah?
Runtii arrinteennu kama foga halka ay tii
Eriteria joogtay 56 sano ka hor. Ereteriya si fudud ayey ku gashay gacanta
Itoobiya, waxaana loo aaneeyaa kala-daadsanaan markaa jirtay iyo danaha
istaraatijiyadeed ee dowladaha waaweyn qaarkood ay ka lahaayeen gobolka Geeska
Afrika xilligaas. Markay shacabka Ereteriya ogaadeen sida arrini u dhacday waxaa
qasab noqotay inay halgan qaraar u galaan oo 30 sano ay duurka ugu jiraan.
Waxa ii muuqata inaysan arrintu huri doonin in
Soomaalidu ay halgan hor leh isku diyaariso. Rajo wanaagsan ayaana ka qabaa in
halgankaas ay Soomaalidu ku guuleysan doonto. Waxaa jira saddex arrimood oo soo
dedejinaya in laga baxo xaaladda lagu jiro. Kow, waxaa, inta badan, dadweynaha u
muuqda in mustaqbalka Soomaalida ku nool Geeska Afrika uu iskugu xiran yahay si
walba: dhaqan, dhaqaale, dhalasho, af, iyo diinba Marka dad uu dhexmaray dagaal
sokeeye ay gaaraan qanaaco noocaan ah waxaa soo degdega xalka.
Tank kale, waxaa qof walba u caddaatay (heerka
aqoontiisa iyo ogaalkiisu intay doonaan ha la ekaadeene) in dowladda Itoobiya ay
ka go'an tahay inaysan dadka Soomaaliyeed u oggolaan nolol iyo aayatiin
wanaagsan. Waxa cilmi-baarisyada laga sameeyey dagaallada sokeeye sheegayaan in
jiritaanka cadow-dibadeed halis ku wada ah kooxaha dagaallamay ay soo dedejiso
xalka. Dabcan, taasina waa ay caddahay oo cadaawadda Itoobiya cidna kama
qarsoona. Waxay maanta maraysaa inay iyadu magacaabayso qofka baarlamaanka
Soomaalida galaya iyo qofka wasiir noqonaya.
Tan saddexaad, waa marka ay kooxaha dagaallama
daalaan oo la gaaro heer aan lagu degdegin dagaal iyo dhiig in la daadiyo.
Xaaladda ay Soomaalidu marayso maanta waxaa la dhihi karaa waa la gaaray
xilligaas. Waxaad arkaysaa dhacdooyin badan oo waayadii hore lagu diriri jiray
laakiin maanta aan lagu dagaallamin. Tusaale, markii ay Geedi iyo Cabdullaahi
Yuusuf u guureen Jowhar, waxaa dad badan saadaalinayeen in dagaal uu dhici doono.
Waxaa kale oo dhacay marar badan arrimo noocan oo kale ah. Xitaa qabqablayaalka
dagaalku markay habar-wacdaan, waa lagu qoslaa markaasbaa laga sii socdaa.
Waxaan qabaa in bisaylka noocan ahi uu yahay arrin wanaagsan.
Isku-soo-duub, waxaa la dhihi karaa waxaa jira
dhammaan xaaladihii gogoldhigga u noqon lahaa in Soomaalidu ay ka baxdo
dhibaatada daba-dheeraatay. Si garashada dadka loo sii baahiyo, waxay ila tahay
in loo baahan yahay arrimaha soo socda.
Kow, waxaan rumeysanahay in ay dalka iyo
dibaddaba joogaan xoog saddexaad oo uga naxariis badan ummadda habaar-qabayaasha
jooga Jowhar iyo Xamar. Iyadoo laga ambaqaadayo aragtidii Soomaali-Weyn waxaa
ila quman in la furo dood ku saabsan sidii loo habeyn lahaa, dabadeedna loo
hawl-gelin lahaa xooggan saddexaad. Fekerka Soomaali-Weyn wuxuu saldhig u yahay
jiritaanka iyo aayatiinka Soomaalida ku nool Geeska Afrika. Dhibaatooyinkii
dalka ka dhacayna, waxaan rumeysanahay inay sii xoojiyeen ee aysan waxba u
dhimin.
Labo, tallaabooyinka ugu horreeya ee laga
doonayo qof kasta oo uu xilku dhibayo waa inuu inta uu awoodo tusiyo dadweynaha
halista ka soo socota labadan kooxood ee Jowhar iyo Xamar. Waana inuu xoogga
saaro sidii looga faa'iideysan lahaa duruufaha mideynaya Soomaalida ee aan kor
ku xusay. Goob kasta, raadiye, television, wargeys, qudbooyinka masaajidada iyo
meel kasta oo lagu kulmo waa in laga wacyi-galiyo bulshada. Malaha tani waa
midda ugu horreysa ee halgan kasta oo macno leh aasaas u noqon karta. Muhiim ma
aha in hadda la helo xisbi weyn oo awood militari iyo mid dhaqaale leh. Waxaa
hadda loo baahan yahay in dadka laga dhaadhiciyo baahida loo qabo xoog saddexaad
oo ay dadka Soomaaliyeed doorteen, kana tarjuma rabitaankooda iyo himiladooda.
Saddex, sida la wada ogyahay, farsamada casriga
ah darteed, caalamku waa uu soo yaraanayaa, xeeladaha siyaasadeed ee la
adeegsadana waa ay sii hormarayaan. Maanta waxaa dalalka hore u maray ku nool
Soomaali badan oo dhaqaale, waaya-aragnimo iyo aqoonba ka kasbaday. Haddaba, waa
in dadka dibadda ku nool ay u guntadaan sidii qadiyadda Soomaalidu ay mar kale
mudnaan ugu yeelan lahayd miisaska mushkiladaha caalamka lagu falanqeeyo. Waxaan
ula-jeedaa qofkii awooda oo adeegsan kara warbaahinta waaweyn ee caalamka iyo
kooxdii fahamsiin karta siyaasiyiinta dalalka waaweyn arrinta Soomaalida waa
inay u istaagaan kicinta qadiyadda Soomaalida. Waxa loo halgamayaa way fudud
yihiin oo waa in dadka Soomaaliyeed ay doortaan cida dowlad u noqonaysa.
Ugu danbeyntii, saddexdan qodob waxay ila-tahay
inay billow u noqon karaan dadaallo farabadan oo socda ama soo socday in muddo
ah. Waxaanse ku soo koobayaa in loo baahan yahay sabar badan waayo in bulsho
dhan la jiheeyo, islamarkaasna adduun-weynaha laga dhaadhiciyo qadiyadda
Soomaalidu ma ahan arrin sahlan. Waxaase ay muhiimadu tahay inaysan arrinteennu
noqon “col ku dhac oo tuugo kuu ciidamisay.” Waa inaynaan jiritaanka iyo
aayatiinka ummaddeenna uga harin kooxaha burcadda ah ee Jowhar iyo Xamar.
Halna ogow, waligeedba marka uu xaalku adkaado
waxaa ummadda uu Ilaahay ku badbaadin jiray cududa dhallinyaradeeda, caqliga
waxgaradkeeda iyo hoggaanka culumadeeda. Halgankii ummaddu la gashay gumeysiga
waxaa iskugu tagay saddexdan kooxood. Waxaan qabaa in markanna ay samadoonku
doorkooda hoggaamineed ay qaadan doonaan. Xusuusnow, u halgamidda dadkaaga,
dalkaaga iyo diintaada waa fursad uusan jiil kasta helin.
Afyare Cabdi Cilmi waa saxafi. Wuxuu taqasus la
xiriira siyaasadda ka diyaariyaa Jaamacadda Alberta ee magaalada Edmonton .
Ha la Aamusin
Aragtidaada - Faalo
Afyare Cabdi Cilmi
qormooyinka@hotmail.com
Afeef:
Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan
Faafin:
SomaliTalk.com | Jan 12, 2006
|