Nolosha ay ku Noolyihiin Ciraaqiyiinta Lahayb Sooco

Aden Mohamed  
adengas@hotmail.com

Ciraaq oo waagii hore loo yaqaanay Mesobotamiya, waa hoygii xadaaradda quruumha koonka ku nool ,magaalada Baqdaad waxay ahaan jirtay caasimadda islaamka siiba qarnigii 9aad, sidaasoo tahayna waxaad wali ku arkaysaa calamadihii jaahiliyadda ee kala qoqobidda baniidamka oo ayadoo laga joogo in kabadan 15qarni soo ifbixitaankii diinta islaamka eemuqadiska ah ayaa wali waxaa dalka ciraaq aad ku arkaysaa kalmadaha ku dhisan cusuriyadda iyo haybsooca dadka lakala haybsooco.

Waxaan ka hadlaynaa taariikhda dadka lagu magacaabo ZINJ, ciraaqiyiintuna ku haybsoocaan kelmadda Cabiid(adoon),waxaan umalaynayaa in maskaxdaadu ku soo dhacayso halkay iska shabahaan kelmaddahaas ay isticmaalaan ciraaqiyiintu amase guud ahaan mandiqadda bariga dhexe iyo kelmadaha ay soomaalidu ku isticmaalaan dadka qaarkii oo ay ku jirto islawayni iyo cunsirayad.


Taariikhda dadka ZINJ

Qarnigii 9aad magaalada basra oo ku taal koofurt dalka Ciraaq waxay ahayd haddana wali tahayba waddo muhiim u ah ganacsiga lagana galo gacanka loo yaqaan persion Gulf, waagaas halkaas waxaa looga baahday shaqaale lagu falo beeraha soo saara waxyaabaha halkaas laga dhoofinjiray, markaas hogaamiyaashii carabtu waxay usafreen wadamada bariga Afrika sida Moombasa oo ah xeebta Kenya, Sudaan, Tansaaniya, Malawi iyo jasiiradda Sanisibaar oo caribiga lagu yiraahdo Zinjibar,waa halkaas meesha dadka lagu magacabo Zinj ay kelmadu kasoo jeedo. carabtu waxay dadkii halkaas kasoo wateen sidii waxay leeyihiin oo waxay unoqden adoomo ama Slaves, waxaana lagu guri jaray dhirtii laga ganacsan jiray.Isla qarnigaa 9aad markii ay baqdaad ahayd caasimadda aduunka muslimka waxaa jirtay in dad badan laga keenay bariga afrika oo ay noqden Ciidan,waxaa taarikhyahanadu sheegaan in xitaa dadka loo yaqaan Turks,la cabiidsan jiray,dadka tariikhyahanada ah waxay sheegaan in muslimiintii Baqdaad ay dadka fari jirtay inayan diintu ogolayn is adoonsi oo xagga ilaahay ummaddu isku mid tahay taasoo usuura galisay caruurtii ku dhalatay halkaas inaan la adoonsan sidii ka dhici jirtay dalka maraykanka .

Inkastoo culimada diintu ay bari jireen dadka in xaaraan tahay qof muslina inuu qof muslina iska sareysiiyo, haddana ilaa qarnigii 19aad waa 1000 sano kadib is adoonsigu waa ka jiray dalka Ciraaq,oo kunkaa sano ciraaqiyiinta xoogaa kayara khafiifsan xagga dubka kuwa ka yimid bariga afrika way iska sarayn jireen waxay u ahaayeen khaadimiin ushaqeeya. inkastoo qarnigii 19aad uu ka istaagay ka ganacsiga dadka laga keeno bariga Afrika haddana waxaa ilaa iyo maanta ka jira hayb sooc iyo cunsuriyad lagu hayo dadka madowga ee ka soo jeeda Afrika, waxaana ay sheegaan dadka loo yaqaan Zinji in 35kii sano ee uu xukunka Bacath ka jiray dalka ciraaq garwadeenna ka ahaa Saddam Xuseen ay ka nasteen dibindaabyo iyo qoqobid badan waxay sheegeen inuu Saddaam layn jiray kuwii uu khatar u arko xukunkiisa maadaama ay Zinj,xagga siyaasadda ka aradnaayeen iyaga iyo Sadaam isma arki jirin,oo xitaa hadalada cunsiriyadda wuu ka dagaalami jiray.

Tarwa Yusuf oo 43 sano jira diyaarinaysa hadda darajada cilmiga Ph.D,ayaa tiri ilaa iyo markaan bilaabay iskuulka kalaaska kowaad,markasto oo aan kasoo baxo dugsiga waxaa dhegtayda kusoo dhacaysay Cabiid(Addoonyahay),waxaan marwalba oran jiray anoo xanaaqsan *Maxaad iigu yeeraysaan adoon,ilaahay adoontiis baan ahay ee idinka adoon iniima ihin* laakiin markii dambe waa iska qabatimay oo waxayba ii noqoty waxaan ku maadsado waayo qarinigii 21aad ayaa dadka qaarkii ku jirta inay dad ka sareeyan.waxaa kaliya oo la ii leeyahay Cabiid waa muuqaalkayga oo u eg dadka kasoo jeeda Afrika aad iyo aad baana ugu qabweynahay inaan ahaado madow ,waxaa dhiganaa xafalado aan ku xusno dhaqankii Afrikaanka ,waxaan samaynaa cayaaro iyo heeso aanu ku qaadno luqadda Swahiliga iyo Carabi,waa dariiqadda aanu ku tusi karno ilmahayga inay ku qabweynaadaan midabkooda qaaliga ah ee aan doorsoomin.

Cawaytif Sabty,oo 47 sano jira ahna dadka Zinj waxay ka sheekaysay sidii ay dhibka uga soo martay goor wiil ay isjeclaadeen,wiilkaas oo ah dadka dubka yara khafiifsan,waxay tiri hooyaday markaan usheegay arrintaas waxay tiri maandhay qolodaan dhibkeeda naga daa oo orodoo waayi maysid wiil dub madow howl iyo shido hanoo keenin ,waxay tiri Cawaytif,wiilkii waanu kala hari waynay waxanuna goosanay inaan isguursano laakiin dagaal waxaa igala horyimmid waalidkii oo ka caraysan falka wiilkooda oo ah micnuhu waxuu guursaday Cabiidad(adoonad),waxayna iigu hanjabeen inay idilayaan hadayan ka harin wiilkooda, laakiin calaf waa meeshiisee maanta waxanu isku leenahay labo ilmood,wixii horay udhacayna waan ka bogsaday oo qoys dhisan oo maqsuud laga yahay baanu nahay.reerkii wiilkana maanta anay dad iigu jecelyihiin qaladkoogiina way iga raali galiyeen.

Hashim Faihan Jimca waa 78 sano jir waa dadka Zinjga wax soo gala ma jiro waligii shaqooyinka liita ayuu ka shaqayn jiray waxuuna haddana la rafanayaa xaaskiisa oo jiran laguna magacaabo Dawla shamyaan oo 68sano jirta waxaana laga qalay kaadi haysta waxuuna yiri dawooyinkii waan awoodi waayay lacag aan kugato,waagii hore waxaan ku kulmi jirnay xafladaha aanu ku xusno dhaqanka Afrikaanka halkaasoo kii liita wax loogu qaaraami jiray laakiin sidii ay u yimaadeen xulufada maraykanku xafladihii waa istaageen oo kulan warkii daa, qofwaliba baqdin ayuu buulkiisa hoosta kagalay, aniga wax soo saar malihi oo waan duqoobay ayuu ku calaacalay Hashimi.
Afrika meelay ku taal ma aqaan laakiin waxaan ogahay dadkayaga loo yaqan cabiid aanu ka soo jeedno halkaas, maanta dadku waa isku milmay oo waxaad arkaysaa dadka isku yaqan xoriyiin iyo kuwayga abdiidiinta ahoo isguursday deedna midab dhexdhexaad ah soo baxay,caruurtayda qaar badan ayaa kala guursay cabiid iyo xoriyiin qof midab ku xiran ma jiro laakiin kaayaga ayaa fiican ayuu yiri Hashimi.

Xaafadda Hakaka oo ka tirsan magaalada basra waxaa dowladda maraykanku ka samaysay gole deegaan oo markii u horeysay lagu daray xubin dadka madow (ZINJ).bishii ogosto 8da xubin ee ka jirtay xaafaddaas kulli waxay ahaayeen dadka dubka khafiifsan(Xoriyiin).

Thawra Yusuf marka kasta waxay booqataa xaafadii ay ku dhalatay ee hakaka,waxayna xirataa dharka ay caanka ku yihiin reer sansibaar,amase baajunta Kismaayo waxayna ka qayb qaadataa xafladaha lagu bandhigo dhaqanka reer bariga Afrika.waxay maanta qaadaysaa heesta loo yaqaan Dawa dawa oo kelmad isugu jirta carabi iyo swahili.oo aanu qaadno markaan dadka la dawaynayo(Ogow somalina waa dawo) waxaan saas u yeelnaa inaan ku xusuusano meeshii ay ka yimaadeen awoowayaashay iyo ayeeyinkayo, waxaana leh xafaladaas reer shatanga, waxay kaloo leeyihiin xafaladda loo yaqan Nouba taasoo ka soo jeeda gobalka nubi ee dalka sudan, waxaan kaloo leenahay xaflad lagu qabto markii murugo ama farxadi jirto sida aroosyada.

Thawra waxay tiri asalkaygu waxuu ka soo jeeda xeebta Mombasa ee dalka Kenya awoowayaashay waxaa dalkan lagu keenay iyagoo gacmaha ka xiran oo la adoonsado, qiyaastii qarnigii 19aad, hooyaday waxay khadimad u ahayd nin kuwa dubka khafiifsan waana yaxyaxaa markaan xasuusto waxay arintaasi ku dhacdo anagoo ku nool wadan qaniya haddana xadaarad wayn leh,waxaa dhici jirtay ninka hooyaday ushaqayso wiilkiisa haduu isku kay soo tuuro ama wax igu dhufto war iga joog ma oran karin oo xitaa awood uma lahayn inaan iska riixo.waa ooyaa markaan dhacdooyinka xasuusto.

waxaana igu qalqaaliyay inaan waxbarto eedaday oo i tiri horta hadaanu nahay dadka dubka madow maxaan u heesnaa u ciyaarnaa kaliya, taga oo wax barta,waana taas midda ii horseeday inaan waxbarashada ka gaadho dhawaan PhD. waxaana wadaa baaritaan ku saabsan dadka lahaybsooco ee dalkan ciraaq.

Waxaad moodaa hadalada cunsiriyadda ku jira oo ay isticmaalaan dadka soomaalidu inuu salka ku hayo Cunsuriyad kasoo gudubtay wadamada bariga dhexe sida ciraaq oo kale.

Taariikhyahanadu way isku khilaafsan yihiin sababta Somaalidu uga badbaaday ka ganacsiga dadka, qaar waxay leeyihiin soomaalida waa dad xayeeysi ah oo aan xoog lahayn marka kuwa dadka ka ganacsan jiray waxay raadinayeen dad xoog wayn oo xamaali kara alaabooyin culus amase fali kara beero waawayn.

Qaarna waxay leeyihii Soomaalidu waa dad dagaalyahaniina isla markaan dhaqan adag leh oo aan sinaba loo khiyaamayn karin caaqiladooda, waayo kuwa ka ganacsada dadka waxay samayn jireen intay u yimaadeen cheifka Caaqilka degmada ayay u kenaan tubaako iyo waxoogaa laaluusha oo oran jiren noo soo qaqabo dadka dhalinta yar ee xoogga leh, balse kuwa soomaalidu kaabo qabiilka xitaa haduu yeelo waxaa dili jiray toliis.

Waxkastoo jiray waa arrin cajib Mombasa oo dadka sidii xoolaha laga rarayo Kismaayo oo ku dhegana aan la imaan karin.

Waxaa soo diyaariyay
Aden Mohamed  
adengas@hotmail.com

SomaliTalk.com | Jan 19, 2004

Afeef: Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraag aku saxiixan

XAMAR DAAWO DACALLADA... SAWIRRO....
 

<><>.... Copyright & Islaamku wuxuu ka qabo.... Akhri

Kulaabo bogga hore ee www.somalitalk.com